1. Đền thờ Nguyễn Thị Bích Châu - Kỳ Ninh.

Đến huyện lỵ Kỳ Anh, đi về hướng đông theo con đường liên xã, hay xuôi theo dòng sông Trí khoảng 7 - 8km, tới thôn Hải Khẩu (xã Kỳ Ninh), sẽ thấy một ngôi đền cổ kính. Đó là đền thờ Nguyễn Thị Bích Châu, còn gọi là đền Bà Hải, đền Hải Khẩu, hay đền Chế Thắng phu nhân, cung phi vua Trần Duệ Tông, một người phụ nữ tài sắc vẹn toàn.

(Đền Bích  Châu nhìn từ trước điện chính)

Nguyễn Bích Châu quê ở xã Bảo Lộc, huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định con gái đại thần Nguyễn Tướng Công một ông quan rất mực thanh liêm. Từ nhỏ được sự dạy dỗ chu đáo nên khi trưởng thành đã trở thành người văn võ toàn tài. Đến năm Long Khánh thứ nhất (1373) nàng được Trần Duệ Tông tuyển làm cung phi. Nhưng lúc bấy giờ chế độ phong kiến nhà Trần suy vong chính sự đổ nát nhân tài không được trọng dụng, cung phi Nguyễn Thị Bích Châu bèn thảo bản “ Kê minh thập sách” dâng lên nhà vua và được vua khen là thông tuệ. Năm 1377 nhà vua đem quân đi đánh Chiêm Thành, trước khi đi Bích Châu làm tờ biểu can ngăn nhưng vua không nghe nên nàng xin theo hộ giá. Khi quan quân nhà Trần đến cửa Thị Nại (Quy Nhơn) vua Chiêm là Chế Bồng Nga cho sứ giả đem vàng ngọc tới quan quân ta để trá hàng, nhưng sau đó lại bất ngờ tiến đánh vào lúc nửa đêm. Quân của Trần Duệ Tông bị tấn công bất ngờ, long thể nhà vua lại bất an, Nguyễn Thị Bích Châu cưỡi ngựa tả xung hữu đột cầm quân xung trận và không may bị trúng tên độc sau đó từ trần. Ba ngày sau vì bệnh quá nặng nhà vua cũng băng hà, quân nhà Trần rút về kinh đô khi tới địa điểm Châu Hoan vì sóng to gió lớn tàu thuyền phải ghé vào vũng Ô Tôn (Vũng Áng). Lúc này vua Trần Đế mới lên ngôi nghe tin liền xuống chiếu rước linh cữu nhà vua về bằng đường bộ còn linh cửu quý phi đi bằng đường biển. Sau mấy ngày thời tiết không thuận lợi triều đình xuống chiếu cho an táng Quý phi tại Cửa Khẩu, bến Kỳ La huyện Kỳ Hoa thuộc Châu Hoan. Năm 1470 trong lần đem quân đi đánh Chiêm Thành giành chiến thắng trở về vua Lê Thánh Tông cho quân dừng lại nơi đây và sai người chặt gỗ, gọt đá xây dựng ba toà điện thờ bà và sắc phong cho bà là: “ Chế Thắng phu nhân”

Đền Bích Châu được xây dựng trên bãi đất pha cát biển rộng khoảng 4.500m², quay về hướng đông nam. Phía trước đền, từ trái sang phải là núi Ô Tôn có đền Eo Bạch được xây dựng cuối đời Trần. Vũng Áng còn gọi là "Cửa Cá" nổi tiếng với nhiều hải sản quý như tôm hùm, mực, yến sào... Núi Cao Vọng có hang nhỏ tương truyền là nơi ẩn náu của Hồ Hán Thương vào năm 1407. Sau lưng đền, xa xa là núi Bàn Độ có đầm Tiên nữ, có bàn cờ tiên, xưa là nơi có rất nhiều hươu sao. Đỉnh núi bằng phẳng giống như cái mâm vàng đặt qua biển (kim bàn đồ hải) nên có tên là núi Bàn Độ. Đền được xây dựng thời Trần chỉ có tiền miếu hậu lăng, đến năm 1470 đền có 3 toà, trải qua thời gian đền được tu sửa tôn tạo nhiều lần. Nằm trong vùng "cửa gió" nên có những bộ phận đã bị cát vùi lấp chỉ còn một phần như hai cột nanh, cổng Tam quan. Nhân dân địa phương mở cổng phụ để đi vào đền. Toàn bộ khu di tích có thể chia thành hai khu vực:

- Khu công trình phụ gồm cổng phụ, đường đi, cổng chính và nhà quan tả.

- Khu công trình chính gồm hạ điện, trung điện và thượng điện nhà tiếp khách, nhà sắc và khu hành lang.

Toàn bộ công trình của đền hiện tại được bao quanh bằng cát bồi lấp thành bức tường tự nhiên. Ba toà điện Hạ điện, Trung điện, Thượng điện và nhà dâng hương là hệ thống nối liền khép kín với nhau kiến trúc theo kiểu chữ Công (I). Phía sau thượng điện tương truyền có mộ của bà Quý phi Nguyễn Thị Bích Châu.

(Một góc Đền Bích Châu)

2. Đền Phương Giai - Kỳ Bắc

Tại xã Kỳ Bắc, huyện Kỳ Anh có một ngôi đền cổ kính đó là đền Phương Giai thờ Hoàng giáp Dương Trí Tri, một ông quan có tài và nhiều công lao to lớn trong việc bốc thuốc chữa bệnh cho nhân dân vào thời nhà Mạc. Tục truyền rằng vào thời đó tại vùng phía bắc huyện Kỳ Anh có dịch bệnh đậu mùa trẻ em ông Hoàng giáp chỉ có những vị thuốc Nam đã cứu được rất nhiều trẻ em thoát khỏi nạn dịch trở về cuộc sống. Với công lao đó sau khi ông mất nhân dân địa phương đã lập đền thờ.

Đền Phương Giai ngoài ý nghĩa tâm linh, trong giai đoạn lịch sử hiện đại còn có ý nghĩa lịch sử cách mạng, đó là nơi diễn ra Đại hội thành lập Đảng bộ huyện Kỳ Anh và trụ sở UBND huyện Kỳ Anh trong thời kỳ Xô Viết Nghệ Tĩnh.

Đền xây dựng trên diện tích một mẫu 5 sào Trung Bộ, cao hơn diện tích xung quanh 1, 5m ngoảnh mặt hướng đông bắc. Ngày xưa đền có 3 to à, kết cấu chữ Tam lợp ngói vẫy, có tường bao quanh. Ngày nay do chiến tranh và thiên nhiên tàn phá hệ thống tường, cột nanh, cổng tam quan, nhà Thượng điện bị phá huỷ, chỉ còn lại nhà Hạ điện và Trung điện. Kiến trúc các ngôi nhà đơn giản, theo lối truyền thống của nhân dân địa phương.

(Đền Phương Giai - Kỳ Bắc)

3. Đền thờ Lê Quảng Chí, Lê Quảng Ý - Kỳ Phương

Đền ở làng Thần Đầu, nay là xã Kỳ Phương, huyện Kỳ Anh, sử sách thường chép là "Đền Thần Đầu", dân gian thì gọi "Đền hai quan Trạng", có 3 toà ở 3 chỗ khác nhau: "Lãm Sơn Tiên sinh từ" thờ Lê Quang Chí, "Bảng Quận công từ" thờ Lê Quảng Ý” và "Thần Đầu từ" thờ chung hai người.

Lê Quảng Chí và Lê Quảng Ý là hai anh em ruột quê làng Sơn Đầu sau đổi thành Thần Đầu, phủ Hà Hoa, nay là xã Kỳ Phương huyện Kỳ Anh. Hai ông con nhà nghèo lúc nhỏ phải đi ở cho nhà giàu ở một miền xa để kiếm sống. Chủ nhà thấy thông minh bèn nuôi cho hai người ăn học đến lúc thi đỗ mới về làng. Lê Quảng Chí (1451-1533) đỗ Nhất giáp Tiến sĩ đệ nhị danh Đình Nguyên khoa Mậu Tuất (1478) ông làm quan đến Tả Thị lang bộ Lễ kiêm đông các Đại học sĩ. Năm 60 tuổi, ông về quê trí sĩ, mở trường dạy học, ông mất năm 82 tuổi, mộ chôn dưới chân núi Hoành Sơn. Còn Lê Quảng Ý (1453-1526) đỗ đồng Tiến sĩ khoa Kỷ Vị đời Lê Hiến Tôn làm quan đến Hà Lâm viện thị chế, đặc tiến Kim tử Vinh lộc đại phu, Hiến sứ kiêm đề lĩnh tư thành quân vụ, tước Bảng Quận công, ông mất năm 73 tuổi, mộ táng dưới chân núi Hoành Sơn.

Mộ và đền thờ của Lê Quang Chí và Lê Quảng Ý đều ở gần nhau. Xưa có câu đối ngợi ca hai ông:

"Nhất ngôn khoa giáp nam huynh đệ

Song miếu anh linh tự cổ kim"

(Khoa giáp một nhà, ai bác chú?

Anh linh hai miếu tự xưa nay).

Về sau xã Hoằng Lệ, tổng Hoằng Lệ lại lập thêm ngôi đền thờ chung hai ông ở gần mộ. Hiện nay ngôi đền do xã Hoằng Lệ dựng và ngôi đền Bảng Quận công do làng Thần Đầu dựng đều không còn. Đền Lãm Sơn tiên sinh đã hư hỏng nặng. Trong đền còn lại một rương nhỏ đựng một số màn trướng, thờ vải thêu, và 16 đạo sắc phong thần (Lê Quang Chí 13 đạo, Lê Quảng Ý 3 đạo), sớm nhất là vào niên hiệu Dương Hoà thứ 5 đời Lê Thần tôn (1639), muộn nhất vào niên hiệu Khải Định thứ 9 (1924).

4. Đền thờ Phạm Hoành (Đền Chào) - Kỳ Thọ

Tương truyền, Phạm Hoành là con trai cả của Khuê quận ông Phạm Định, cháu 4 đời của Thọ quận công Phạm Tiêm. Từ khi cụ thân sinh mất, ông phải đi ở chăn bò cho một nhà địa chủ họ Nguyễn ở làng Hưng Nhân. Vì phải đi ở, không thể vào lớp học nhưng ông đã lấy than bùn làm bút, lấy lá chuối khô viết bài. Tên địa chủ đánh đập, đi tìm bắt nên ông đã trốn đến xứ Ngọc Sơn, Đông Huấn, tại đây ông gặp quan Thượng thư Quyền Tri Hữu Tướng có con ngựa Long Khấu chạy rông, binh lính không ai bắt được, bèn nhờ ông bắt hộ, ông nói: “Bụng đang đói, có cho tôi ăn no thì tôi sẽ bắt cho” . Quân lính vội vàng  nấu cơm cho ông ăn, sau khi ăn một thúng cơm, uống  một vò nước, Phạm Hoành đã đuổi bắt được ngựa trong chốc lát. Quan thượng thư khâm phục ban thưởng, từ đó ông ở với quan giúp dân trong vùng huần luyện  ngựa. Quan Thượng thư có con ngựa “Hồng  Lân  Phi” giao cho ông chăm sóc. Một lần quan Thượng thư ốm, giao cho ông cưỡi ngựa vào hầu vua, được vua ban thưởng cho một con ngựa khác tên là “Hồng Lân”, ông nhảy lên ngựa phi 5 vòng nhanh như gió, vua rất cảm phục và ban thưởng 5 kho lúa, từ đó ông trở thành người  huấn luyện ngựa  giỏi của triều đình.

Năm Quý  Sửu (1543) vua truyền họ Mạc có con ngựa nước ngoài tên là “Đại Lan” chạy ngàn  dặm không mỏi, nếu đoạt được, đi trận ắt thành công. Vua cử ông và Tả tướng  quân đi bắt  ngựa. Sau đó ông và Tả tướng quân đến Cương Quán - xứ Thanh Hóa  bắt được ngựa hiến cho Tả tướng quân dâng lên vua. Từ đó ông cùng Tả tướng  quân đã lập nhiều chiến tích giúp vua đánh chống nhà Mạc.

Trong lúc truy kích quân nhà Mạc ở Hoan Châu - Nghệ An, ông bị tập hậu, bị thương nhẹ, ông ra khỏi đất Hoan Châu về quê điều trị rồi từ trần vào ngày 6 tháng giêng năm Quý Tỵ (1593).

Được tin ông mất, vua rất thương tiếc bèn phong sắc cho ông là Điện Quân công Hổ Oai đại tướng quân thần và lập đền  thờ Phạm Hoành tại làng Sơn Triều nay là  Tân Thọ -  xã Kỳ Thọ.

Để ghi nhớ công lao của vị tướng Phạm Hoành, trong thượng điện có ghi 2 câu  đối của tri huyện Nguyễn Giao:

Kiếm mã đường đường sinh bất tử

Uy linh hách hách cổ kim nhi.

Nghĩa là:

Đường đường thanh gươm yên ngựa sống  mãi không mất

Uy linh lừng lẫy từ xưa tới nay.

(Đền thờ Phạm Hoành - Kỳ Thọ)

(Miếu thờ Liễu Hạnh - Kỳ Nam)

.... và còn nhiều di tích nữa,

< Theo hatinh.gov.vn, Kỳ Anh 170 năm, ảnh sưu tầm>